Το Καλό, το Κακό και η Αισθητική

ΤΟ ΚΑΛΟ, ΤΟ ΚΑΚΟ ΚΑΙ Η ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ 

Όταν κολυμπάς σε έναν ωκεανό από παραπλανητικές σταγόνες, πώς να εντοπίσεις τις σταγόνες της αλήθειας; Εκεί που νομίζεις ότι ανακάλυψες επιτέλους ποιος είναι ο διάβολος, βλέπεις μια άλλη σταγόνα που λέει ότι αυτός ήταν ο Θεός. Κι έπειτα μια άλλη λέει πως και οι δυο ήταν δική σου αντανάκλαση. Και μια άλλη πιο πέρα λέει ότι δεν υπάρχουν "καλοί" και "κακοί", αλλά ο περιορισμένος νους σου σκέφτεται δυαδικά. Ποια σταγόνα να επιλέξεις; Άσε που, στο μεταξύ, έχεις ξεχάσει κι αυτά που ήξερες. Στην κυριολεξία, όμως... 

Τι να σημαίνει άραγε η φράση "δεν υπάρχει καλό και κακό", όπως μας λέει μια σύγχρονη άποψη που τείνει να γίνει δημοφιλής; Σημαίνει πως το καλό και το κακό είναι "χρώματα" που προσθέτουμε εμείς σε άχρωμες, κατά τα άλλα, ενέργειες; Αν είναι επινόηση του ανθρώπου ή του περιορισμένου ανθρώπινου νου, τότε θα πρέπει να επεκτείνεται και σε πολλές άλλες έννοιες - και πρωταρχικά στις έννοιες "ωραίο" και "άσχημο", έτσι δεν είναι; 

Αν πάλι σημαίνει ότι και τα δύο είναι εκφάνσεις του ίδιου πράγματος, πως δεν υπάρχει κάποια ουσιαστική διαφορά ανάμεσά τους, τότε μια μελωδία δεν έχει ουσιαστική διαφορά από ένα θόρυβο. Ένα έργο τέχνης δεν έχει ουσιαστική διαφορά από ένα μουτζουρωμένο χαρτί. Θα μου πείτε, τι σχέση έχει η αισθητική με την ηθική; Κι όμως, έχει... 

Η ομορφιά δε βρίσκεται μόνο σ' αυτά που μπορούμε να δούμε, να ακούσουμε, να αγγίξουμε. Υπάρχουν, για παράδειγμα, όμορφα και άσχημα αισθήματα. Όμορφες και άσχημες σκέψεις, όμορφη και άσχημη συμπεριφορά. Ονομάζουμε ένα όμορφο συναίσθημα "καλό", μια ωραία μουσική "καλή" μουσική. Μια πράξη μπορεί να είναι όμορφη ή άσχημη. 

Πώς το ξέρουμε αυτό, όμως; Πώς ξεχωρίζουμε το καλό από το κακό; Μας το έμαθε ο Θεός, το ανακαλύψαμε με την εμπειρία μας ζώντας σε κοινωνίες, το διακρίνουμε με βάση το συναίσθημα, τη λογική μας; 

Περιοριζόμαστε συνήθως σε μια λογική εξήγηση της ηθικής. Κι ενώ είναι αλήθεια πως η ηθική είναι απαραίτητη για να ζούμε καλύτερα, ο δρόμος της λογικής αφήνει απέξω την αισθητική. Διότι η αισθητική δεν εξηγείται με τη λογική. Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε ορθολογικά γιατί μας ελκύει η ομορφιά.

Μπορούμε όμως να χρησιμοποιήσουμε τη λογική για να κατανοήσουμε τη λογική - και για να κατανοήσουμε ότι η αισθητική την ξεπερνά, αφού δεν μπορεί να την εξηγήσει. Η αισθητική, λοιπόν, φαίνεται να είναι "έμφυτη". Δεν οφείλεται σε κανένα πρόβλημα του "περιορισμένου νου" μας, αφού δεν την αντιλαμβανόμαστε με το νου. Την αντιλαμβανόμαστε πνευματικά, σε ένα επίπεδο άυλο, έστω κι αν έχουμε απέναντί μας ένα υλικό έργο τέχνης ή ακούμε μια μελωδία που οι νότες της αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες, μετρήσιμες συχνότητες. 

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό που διακρίνει μια πράξη ως καλή ή κακή είναι η αισθητική της σε πνευματικό επίπεδο - μια αισθητική την οποία κάθε ον μπορεί να αντιληφθεί και να εκτιμήσει χωρίς τη χρήση των αισθήσεων. Η ηθική είναι ένα εσωτερικό κριτήριο. Όχι βέβαια η αυθαίρετη και στενόμυαλη ηθική της όποιας κοινωνίας. Η ηθική δεν είναι κανόνες. Είναι η ίδια η αρμονία και η ομορφιά του πνεύματος. Δεν έχει νόημα να επιχειρηματολογήσω άλλο πάνω σ' αυτό. Ο καθένας μπορεί να διαλογιστεί πάνω στην ομορφιά ή την ασχήμια συγκεκριμένων ενεργειών. Όλοι διαθέτουν αυτό το αισθητήριο.

Το καλό, επομένως, είναι το ωραίο σ' ένα καθαρά πνευματικό επίπεδο. Και, για να ανοίξω μια παρένθεση, αυτή είναι η απάντησή μου σε όσους λένε πως ο άνθρωπος χρειάζεται οπωσδήποτε περιορισμούς ή το φόβο του Θεού για να είναι ηθικός. Ηθικός είναι ο άνθρωπος που δεν κάνει συμβιβασμούς με την άυλη, εσωτερική, πνευματική αισθητική του. Όσο συμβιβάζεται, όμως, τόσο πέφτει από τον ιδεατό άυλο κόσμο του πνεύματος στον κόσμο της ύλης, στον οποίο και περιορίζει τελικά την αισθητική του. Τόσο απομακρύνεται από την ίδια του τη φύση, από τον Εαυτό του.

Λέμε πως όλα είναι ύλη και ενέργεια, και ξεχνάμε ότι, με εξαίρεση το σκηνικό γύρω μας, ζούμε, αλληλεπιδρούμε, δημιουργούμε μέσα από τις ιδέες. Γι' αυτό και οι περισσότερες λέξεις της γλώσσας είναι αφηρημένες - ονομάζουν έννοιες που καμία συσκευή δε θα μπορούσε ποτέ να μετρήσει. Ναι, από αυτή την άποψη, θα συμφωνήσω κι εγώ ότι "δεν υπάρχουν"...

Μια άλλη άποψη της Ηθικής

ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΑΠΟΨΗ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ

Για το θέμα της ηθικής και της ηθικής συμπεριφοράς έχουν επιχειρηθεί διάφορες προσεγγίσεις. Αγαπημένο θέμα της φιλοσοφίας και της θρησκείας, η πρώτη επιχειρεί να την ορίσει και η δεύτερη να την επιβάλει. Η σχέση της ηθικής με την επιβίωση είναι μεγάλη, καθώς η έλλειψή της μπορεί να οδηγήσει στο θάνατο, όχι μόνο το άτομο, αλλά κι ένα ολόκληρο έθνος ή έναν πλανήτη.

Η ζημιογόνα συμπεριφορά προς τους ανθρώπους, τα ζώα ή και τον ίδιο τον πλανήτη μας δεν μπορεί παρά να έχει αρνητικές συνέπειες για το δράστη. Αρκετοί άνθρωποι, ωστόσο, αδυνατούν να εντοπίσουν την πηγή αυτών των συνεπειών.

Κάποιοι πιστεύουν πως οι άδικες πράξεις τιμωρούνται από το Θεό. Κάποιοι πιστεύουν ότι τιμωρούνται από το σύμπαν. Κάποιοι θεωρούν πως η ζωή τελικά μάς τιμωρεί, καθώς οι συνέπειες των πράξεών μας στρέφονται κάποια στιγμή εναντίον μας. Κάποιοι άλλοι, πάλι, πιστεύουν πως ο μόνος που μπορεί να μας βλάψει είναι ο ίδιος μας ο εαυτός. Κι όταν νιώθουμε πως έχουμε σφάλει, προκαλούμε την τιμωρία μας, ακόμη κι αν έχουμε μια θολή ιδέα σχετικά με την πηγή της τιμωρίας μας.

Όλες οι παραπάνω προσεγγίσεις είναι λογικές. Δεν κάνουμε κακό για να μην πάθουμε κακό. Η αρχή αυτή μπορεί να αποτελέσει θεμέλιο για την ηθική. Εξάλλου, ο καθένας μπορεί να δει πως η ληστεία ή η δολοφονία, για παράδειγμα, εμπεριέχει για το δράστη τον κίνδυνο να περάσει μια ζωή στη φυλακή. Ή στην κόλαση, αν είναι θεοφοβούμενος.

Υπάρχουν βέβαια κι εκείνοι που πιστεύουν πως "θα τη γλιτώσουν". Αυτοί οι άνθρωποι ταυτίζονται συνήθως με το σώμα τους. Πιστεύουν ότι είναι συγκέντρωση μορίων με αναμενόμενο χρόνο ζωής τα 80-90 χρόνια. Ποιος ο λόγος λοιπόν να είναι ηθικοί; Έτσι, προσπαθούν να ζήσουν όσο πιο καλά μπορούν τη "σύντομη" ζωή τους, αντιμετωπίζοντας τον εαυτό τους ως το σημαντικότερο παράγοντα της εξίσωσης. Αυτό είναι το χαμηλότερο επίπεδο επίγνωσης του πολιτισμένου σύγχρονου ανθρώπου. Είναι η προσέγγιση της μονάδας, σε αντίθεση με το κοινωνικό σύνολο. Σ' αυτό το τελευταίο σκαλί συναντάμε και πολλούς επιφανείς συμπολίτες μας. Γιατί δυστυχώς, λόγω της προσκόλλησής τους στα υλικά αποκτήματα, αλλά κυρίως λόγω της ευκολίας με την οποία χειραγωγείται η συνείδησή τους, τέτοιου είδους άνθρωποι καταφέρνουν συχνά να βρεθούν στα ανώτερα πολιτειακά αξιώματα, βλάπτοντας τους άλλους μαζικά.

Υπάρχουν όμως κι εκείνοι που ποτέ δε θα βλάψουν κανέναν, όχι επειδή φοβούνται ούτε για να επιδείξουν υπακοή σε κάποιο κώδικα ηθικής, αλλά επειδή έτσι αισθάνονται. Αισθάνονται τον πόνο των άλλων, κι έτσι εκ φύσεως προσπαθούν να βοηθήσουν. Είναι οι άνθρωποι που θα αγωνιστούν για την ευημερία του συνόλου, που θα υψώσουν τη φωνή τους απέναντι στην αδικία, ή απλώς θα μιλήσουν ευγενικά στον ενοχλητικό πλασιέ, μόνο και μόνο για να μην τον κάνουν να νιώσει άσχημα. Είναι οι άνθρωποι που θα περιμαζέψουν ένα άρρωστο ζωάκι από το δρόμο και θα του προσφέρουν βοήθεια. Όχι επειδή θέλουν να κάνουν καλή εντύπωση στο Θεό, αλλά επειδή είναι ευαίσθητοι στα αισθήματα των άλλων.

Αυτού του είδους η ηθική δεν είναι επιβεβλημένη. Πηγάζει από το ίδιο το άτομο και από το επίπεδο επίγνωσής του. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι σήμερα συνειδητοποιούν ότι όλοι συνδεόμαστε κατά κάποιον τρόπο, ότι είμαστε μέρος ενός ευρύτερου Όλου. Οτιδήποτε συμβαίνει σε έναν επηρεάζει σε ένα βαθμό και τους άλλους. Τα όντα που συναισθάνονται τη σύνδεσή τους με όλα τα άλλα όντα χαίρονται με την ευτυχία των άλλων και λυπούνται με τη δυστυχία τους.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να συμπεράνουμε πως οι ηθικοί κώδικες υπάρχουν επειδή οι άνθρωποι δε συνειδητοποιούν ότι είναι μέρος του όλου. Δε συνειδητοποιούν πως, ζημιώνοντας το διπλανό τους, ζημιώνουν και τον εαυτό τους σε ένα βαθμό. Χρειάζονται λοιπόν τη νουθεσία "Αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν", έως ότου συνειδητοποιήσουν ότι είναι ο πλησίον τους.